Γράφτηκε: Ιούλης 1939
Πηγή: Tα Λαϊκά Μέτωπα του Συνδέσμου Παντελή Πουλιόπουλου, Αθήνα 1985
Online Έκδοση: Ελληνικό Αρχείο Παντελή Πουλιόπουλου, Σεπτέμβρης 2003
HTML Markup: Αντώνης Μεγρέμης για το Αρχείο των Μαρξιστών στο Internet, 2003
1. Η διχτατορία της 4ης Αυγούστου έκλεισε τα τρία της χρόνια. Στο διάστημα αυτό τα κοινοβουλευτικά αστικά κόμματα εξαφανίστηκαν από την πολιτική σκηνή. Οι οργανώσεις της εργατικής τάξης διαλυθήκανε και οι περισσότεροι αγωνιστές της είναι εξόριστοι και φυλακισμένοι. Το προλεταριάτο δε φανέρωσε καμιάν αντίσταση. Ο Μεταξάς οργάνωσε εθνικά εργατικά σωματεία και τους αγροτικούς συνεταιρισμούς με βάση την «ηγετική αρχή» και τη φασιστική ιεραρχία όπως ο Μουσολίνι και ο Χίτλερ. Όργανώνει κάθε τόσο συγκεντρώσεις λαϊκές όπου τον ανακηρύσσουνε πρώτο εργάτη, πρώτο αγρότη κλπ. της χώρας. Στη Διοίκηση, στην Εκπαίδευση, ακόμα και στην Εκκλησία, εφαρμόζει την ίδια γραφειοκρατική απολυταρχία διαμέσου διορισμένων ηγετών. Ακολουθεί συστηματικά την ολοκληρωτική πολιτική της αυτάρκειας στο οικονομικό πεδίο, απαράλλαχτα όπως ο φασισμός, και δεν παρέλειψε ευκαιρία που να μη δείξει και έμπραχτα τη συμπάθεια του στις φασιστικές χώρες—στο εξωτερικό εμπόριο μέχρι και σήμερα ακόμα απέναντι στους νάτσηδες. Στον τύπο το διευθυνόμενο, στα σχολεία, στα πανεπιστήμια, παντού, διαδίδει κάθε μέρα την ιδεολογία του κυρίαρχου «ολοκληρωτικού» κράτους, του αντικομμουνισμού, του αντιφιλελευθερισμού και της αντικαπιταλιστικής δημαγωγίας. Τέλος δημιούργησε τις φάλαγγες, σώματα παραστρατιωτικά, σαν τις αντίστοιχες οργανώσεις του εθνικοσοσιαλισμού καί του φασισμού. Όλη η πολιτική ζωή της χώρας συγκεντρώνεται κάθε φορά στο τι θα πει και τι θα κάνει ο Μεταξάς. Έτσι η Ελλάδα έγινε κι αυτή μια χώρα φασιστική, με Ντοΰτσε ή Φύρερ τον Ι. Μεταξά.
Τέτοιες διαπιστώσεις και τέτοιο χαραχτηρισμό έκανε ο σταλινισμός. Τέτοιον και μερικοί τεταρτοδιεθνιστές.
2. Ο σταλινισμός δε χρειάστηκε τόσα πολλά σημάδια για να ιδεί το φασισμό στα βασιλικά διατάγματα που τη νύχτα της 4ης Αυγούστου 1936 διαλύανε το κοινοβούλιο. Από τον καιρό των περιβόητων «δίδυμων αδερφών» [φασισμός = (σοσιαλ) δημοκρατία] και του «φασίστα» Μπρύνιγκ, και πριν ακόμα, είχανε κιόλας χαραχτηρίσει έτσι, κατά καιρούς, και το Βενιζέλο και τον Κονδύλη και τον Τσαλδάρη και κάθε κυβέρνηση που είχε πάρει μέτρα αντιεργατικά ή απλώς παραβιαστικά των λεγομένων δημοκρατικών ελευθεριών της αστικής δημοκρατίας ή του κοινοβουλίου. Οι ηγετικοί σύντροφοι της αδελφής Οργάνωσης (Κ.Δ.Ε.Ε.) [Κομμουνιστική Διεθνιστική Ένωση Ελλάδας] χρειάστηκε να περάσουνε μερικοί μήνες ύστερ’ από την 4η Αυγούστου, για να φτάσουνε στον ίδιο χαραχτηρισμό και για να βγάλουν απ’ αυτόνε μια σειρά «νέων πολιτικών καθηκόντων μας» που τα βάλανε σαν πρόγραμμα, να πούμε, στο «Εργατικό Διεθνιστικό Κόμμα της Ελλάδας», όπως τότε ανακηρύχτηκαν επίσημα με το παράνομο δελτίο τους. Τα «καθήκοντα» αυτά συνοψίζονταν στο ότι ο πολιτικός ρεαλισμός μας επιβάλλει απέναντι στο στερεωμένο πια με την ήττα των εργατών φασιστικό καθεστώς να περιοριστούμε απλώς στην κομμουνιστική προπαγάνδα, στη δημιουργία στελεχών μέσα στην παρανομία και να περιμένομε κυρίως εξωτερικές νίκες του ευρωπαϊκού προλεταριάτου για να ξαναβάλουμε πολιτικά συνθήματα δράσης κατά της Διχτατορίας σαν εκείνα που ως τώρα είχαμε. Και αφού παρενέπεσαν από τότε οι ήττες στην Ισπανία και Γαλλία, η έλλειψη πολιτικών δυνατοτήτων δράσης μαζικής κατά της Διχτατορίας για αόριστο ακόμα διάατημα γίνεται πιο φανερή.
Διαφορετικά είναι τα συμπεράσματα που ‘βγαλε ο σταλινισμός από τον ίδιον αυτό χαραχτηρισμό της κυβέρνησης της 4ης Αυγούστου : Αφού το ΚΚΕ, προδίνοντας τους εξεγερμένους εργάτες της Θεσσαλονίκης στις 9 Μαΐου 1936 στους υποστηριχτές του Μεταξά Φιλελεύθερους και στηρίζοντας στη Βουλή το Σοφούλη —που έδινε την εξουσία στο στρατηγό Μεταξά— βοήθησε πρώτα όσο μπορούσε για να επιβληθεί η διχτατορία της 4ης Αυγούστου, τώρα, σφουγγοκωλάριος των αστικών κομμάτων, εκλιπαρεί τη συμμαχία τους κατά της Διχτατορίας, ενώ αυτά τα κλωτσάνε. Ανυψώνει σε «αντιφασίστες δημοκράτες» αντιδραστικούς αξιωματικούς και υπερθεματίζει στο σωβινισμό του Μεταξά με απερίγραφτη σοσιαλπατριωτική κυνικότητα.
3. Αποτέλεσμα πραχτικό της πρώτης «αντιφασιστικής» πολιτικής : Ολική έκλειψη της τεταρτοδιεθνιστικής ομάδας Κ.Δ.Ε.Ε. από το πρώτο κιόλας εξάμηνο της Διχτατορίας. Είναι πλάνη φανερή να νομίζομε ότι μόνο στην αριθμητική και οργανωτική αδυναμία της οργάνωσης αυτής οφείλεται η πλήρης αφάνεια της από τις αρχές του 1937, μολονότι και ηγέτες της είταν ελεύθεροι καθώς και μέλη της, και τα τεχνικά της μέσα πολύ επαρκή για λίγα τουλάχιστο παράνομα έντυπα. Το πνεύμα με το οποίο είχανε διαποτιστεί αυτοί οί σύντροφοι είτανε ντεφαιτιστικό, πνεύμα πολιτικής απάθειας και μηδενισμού : «Δε γίνεται τίποτε».
Αποτέλεσμα πραχτικό του σταλινικού «αντιφασισμού» : Τα 90% της Κ.Ε., των μελών, κεντρικών και τοπικών στελεχών του ΚΚΕ, ο κοινοβουλευτικός ηγέτης του, ο υπαρχηγός του, βουλευτές και η πλειονότητα των υποψήφιων βουλευτών του και περιφερειακών επιτρόπων του, θεωρητικοί ηγέτες[1], έγιναν εξωμότες, δήλωσαν επίσημα προσχώρηση στην «πατριωτική πολιτική» της Διχτατορίας «για την υπεράσπιση των συνόρων από τους εξωτερικούς και εσωτερικούς εχθρούς» και αθρόα στρατολογηθήκανε στη μεταξική Οχράνα. Το Σύμφωνο Σκλάβαινα - Σοφούλη βρήκε τη λογική συνέπεια και συνέχεια του στα Σύμφωνο Σκλάβαινα - Μεταξά, κι αυτό προτού περάσει πολύς καιρός αφότου το ΚΚΕ, πρώτο απ’ όλα τα δημοκρατικά κόμματα της χώρας, έσφιγγε στο Παλάτι το χέρι του φιλελεύθερου αγγλοφερμένου Γεωργίου Β.
4. Αν το προλεταριάτο της χώρας είχε να διαλέξει ανάμεσα στις δύο αυτές πολιτικές, την εργατομετωπική [Από το όργανο της ΚΔΕΕ, «Εργατικό Μέτωπο»] ηττοπάθεια και τη σταλινική σοσιαλπροδοσία, θα στεκότανε σίγουρα απόλυτα ανίκανο να συντελέσει με τη δική του ανεξάρτητη πάλη στην ανατροπή της Διχτατορίας και να προχωρήσει στον ιστορικό δρόμο της οριστικής του απελευθέρωσης από τον καπιταλιστικό ζυγό. Νομίζουμε πως τέτοιο δίλημμα δε μπαίνει μπροστά του. Γιατί και οι πολιτικές διαπιστώσεις είναι σε μεγάλο βαθμό αβάσιμες και τα ηττοπαθή και σταλινικά συμπεράσματα ολωσδιόλου σφαλερά.
Αν μας λέγανε μονάχα ότι ένα καθεστώς που καταργεί το κοινοβούλιο και διαλύει τις εργατικές οργανώσεις πρέπει σήμερα να το λέμε φασισμό, όπως συνηθίσανε να κάνουν οι περισσότεροι φιλελεύθεροι αστοί σ’ όλες τις απολυταρχικές χώρες, θα είτανε τότε ζήτημα απλώς να διαλέξουμε την καταλληλότερη προπαγανδιστική ονομασία. Αλλά το ζήτημα είναι όχι για το όνομα παρά για τις κοινωνικές βάσεις, τα πολιτικά στηρίγματα της σημερινής διχτατορικής κυβέρνησης στην Ελλάδα και για τα καθήκοντά μας απέναντι της. Και είναι γνωστό σε μας ότι η ασάφεια και τα διφορούμενα στους όρους που κάθε φορά χρησιμοποιούμε, κλείνουνε συνήθως μια εσφαλμένη ή συγχυσμένη αντίληψη για τις οριζόμενες καταστάσεις.
5. Όλοι βέβαια συμφωνάνε ότι υπάρχουνε διαφορές ανάμεσα στη διχτατορία της 4ης Αυγούστου και στο καθεστώς που επικρατεί σήμερα στη Γερμανία ή στην Ιταλία. Αλλά η αλήθεια είναι ότι εκείνα πού βασικά χαραχτηρίζουνε καί τα δυο αυτά καθεστώτα δεν υπάρχουνε στην Ελλάδα, έτσι που κι αν αποφασίζαμε ακόμα να μιλήσομε για το «φασισμό της 4ης Αύγουστου», πάλι τα πολιτικά μας συμπεράσματα θα είτανε πολύ διαφορετικά: Στίς χώρες εκείνες η διχταχτορία είναι ένα πραχτορείο του χρηματιστικού κεφαλαίου και των «μη χορτασμένων» ιμπεριαλιστών, που στηρίζεται όμως σε μια μεγάλη μαζική βάση : μικροαστικές (σκόνη του μεταπολέμου) και εργατικές ακόμα μάζες απογοητευμένες από την πείρα της δημοκρατίας (εργάτες απελπισμένοι, προσωρινά, από την επανάσταση που την πρόδωσαν οι σοσιαλδημοκράτες και οι σταλινικοί). Να από που βγήκαν οι μαζικές και παραστρατιωτικές οργανώσεις (όπου ακούμπησαν και ακουμπούνε σε μεγάλο βαθμό οι διχτατορίες αυτές) —από ‘κει βγήκαν οι λυσσασμένοι γραφειοκράτες που συγκροτούνε φασιστικά και έθνικοσοσιαλιστικά σωματεία και τις «συντεχνίες», ένα δήθεν νέο κράτος. Αυτή τη μαζική βάση, βέβαια, ο φασισμός μπορεί σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό να την καταχτήσει είτε πριν είτε μετά το πραξικόπημα του. Προϋποθέτει όμως οπωσδήποτε μια μακρά πείρα των μικροαστικών μαζών από τις ελευθερίες της αστικής δημοκρατίας και του αστικού κοινοβουλευτισμού και μια σχετική απογοήτευση τους στις συνθήκες της μεταπολεμικής χρεοκοπίας αυτού του κοινοβουλευτισμού. Είναι επίσης βέβαιο ότι τις μικροαστικές μάζες που τις εξαγριώνει και τις σπρώχνει κατά του προλεταριάτου, ο φασισμός τις εξαπατά και τις εξαθλιώνει αλλά τις συγκρατεί με μια καλά οργανωμένη κοινωνική και σωβινιστική δημαγωγία. Στις χώρες αυτές επίσης υπάρχουν από όλη την οικονομική και τεχνική τους διαρρύθμιση οι αντικειμενικές δυνατότητες να υποβληθούνε για ένα κάποιο διάστημα στους οικονομικούς πειραματισμούς της αντιδραστικής χίμαιρας πού λέγεται «ολοκληρωτική αυτάρκεια». Παρά τίς διαμαρτυρίες ορισμένων κύκλων, η σαπισμένη κεφαλαιοκρατία των χωρών αυτών φτάνει, για τις ανάγκες των εξπανσιονιστικών πολεμικών ετοιμασιών, να ανέχεται και να υποστηρίζει ακόμα την οικονομική αυτή πολιτική της απομόνωσης σαν μια κατάσταση ανάγκης. Σ’ αυτό το σύνολο οικονομικών, κοινωνικών και ιστορικών συνθηκών οφείλεται, κατά ένα γενικό τρόπο, η σχετική σταθερότητα των καθεστώτων αυτών ως τώρα. Αυτές εξηγούνε και τη βαθμιαία κατάχτηση της αστικής και μικροαστικής ιντελλιγκέντσιας (στη Γερμανία και πολλών junkers [Γερμανοί μεγαλογαιοκτήμονες] ακόμα) μέσα στα πολιτικά, διοικητικά, στρατιωτικά, εκπαιδευτικά επιτελεία του φασισμού. ;Eτσi o φασισμός στις χώρες εκείνες έγινε πραγματικά το μοναδικό κόμμα της εθνικής μπουρζουαζίας, μόλο ποy αυτή διαρκώς αγαναχτεί για τα υπέρογκα έξοδα που της στοιχίζει ο υπερδιογκωμένος παρασιτικός μηχανισμός του φασισμού. Παρ’ όλα αυτά είναι γνωστό ότι το σύμπλεγμα από εσωτερικές αντιφάσεις, που έκφραση και επιστέγασμα τους είναι η φασιστική πυραμίδα, τον υπονομεύουνε, σωρεύονται περισσότερες και απειλητικότερες από την ίδια την πολιτική του και θα τινάξουνε την πυραμίδα με την επανάσταση ή τον πόλεμο.
6. Έξω από τα παραπάνω ουσιώδη γνωρίσματα, η ιδιαίτερη αυτή μορφή ταξικής απολυταρχίας του μονοπωλιακού καπιταλισμού, που λέγεται φασισμός, είναι ακατανόητη. Τον τέτοιο χαραχτήρα του φασισμού στη γένεσή του και στην ιστορική του εξέλιξη, μας τον έχει αναλύσει αριστοτεχνικά η Κ.Δ. στο 3ο και 4ο Συνέδριό της και ο Τρότσκι από το 1931 - 1938 (σύγκριση φασισμού και σημερινού σοβιετικού καθεστώτος στο έργο του «Προδομένη Επανάσταση»). Ποτέ η Αριστερή Αντιπολίτευση και η 4η Διεθνής δεν κουράστηκε ως τώρα να τονίζει ότι δεν είναι φασισμός κάθε διχτατορία που διαλύει τίς εργατικές οργανώσεις και χτυπάει τις δημοκρατικές ελευθερίες. Αν με το φασισμό συγχύσουμε κάθε άλλη μορφή απολυταρχίας, δεν συμβάλλουμε ούτε στη σαφέστερη κατανόηση των πολύμορφων αντιφατικών πολιτικών εξελίξεων που γεμίζουνε την εποχή μας, ούτε στον ακριβέστερο καθορισμό των αντίστοιχων καθηκόντων του επαναστατικού προλεταριάτου.
7. Ποιό από τα χαραχτηριστικά αυτά γνωρίσματα υπάρχει στην Ελλάδα ή στη Ρουμανία λ.χ. ή σ' όποια άλλη χώρα της Βαλκανικής, όπου, με περισσότερο ή λιγότερο κουτσουρεμένα ή και καταργημένα τα κοινοβούλια, διχτατορεύουν οι Αυλές με τις στρατιωτικοπολιτικές τους κλίκες; Κανένα. Και γι’ αυτό, σωστά το όργανο του αδελφού γαλλικού Κόμματος πέρσι γράφοντας για τη ρουμανική διχτατορία του Καρόλου την είπε όχι φασιστική άλλα βοναπαρτιστική. Κι αυτό, μολονότι είναι αλήθεια ότι τη δουλιά που κατά του εργατικού κινήματος την κάνει αλλού ο φασισμός, την κάνουν εδώ οι διχτατορίες των βασιλιάδων και των κλίκων τους. Κι αυτό, όσο κι αν πολλά τους μέτρα μπορούμε και ‘μείς να τα πούμε φασιστικά. Γιατί, παρ’ όλο το ιστορικό τους συγχρονισμό και τους επηρεασμούς που δέχονται τα βοναπαρτιστικά καθεστώτα από το φασισμό, ωστόσο δε διέπονται από τον ίδιο ιστορικό νόμο, ούτε οι τύχες τους ακολουθούνε τον ίδιο δρόμο.
Εδώ οι μάζες δεν πρόφτασαν να γνωρίσουνε με την ίδια τους την πείρα, όπως στη Δύση, δημοκρατία αστική και, άρα, να απογοητευθούνε από τα κοινοβούλια της, έτσι που να περάσουνε στην «αντεπαναστατική απελπισία». Διατηρούνε τις σχετικές αυταπάτες ανέπαφες σε πολύ μεγάλο βαθμό. Και μ’όλη τη διάλυση των παλιών κομμάτων τους και μ’όλη τη δυσπιστία σε πολλούς παλιούς αρχηγούς, η μεταξική φιλολογία τις αφήνει ασυγκίνητες, και περιμένουν ακόμα τα κόμματα τους στο βάθος της συνείδησης τους, αν και έχουν τώρα πέσει σε πολιτική απάθεια. Ότι ο Μεταξάς βάσταξε τρία χρόνια και όμως δε μπόρεσε μ’όλες τις λυσσασμένες και πολυέξοδες προσπάθειές του να κάνει ούτε καν υποτυπώδικα ένα κόμμα, ούτε ένα επιτελείο δικό του, ούτε καν ένα κυβερνητικό συγκρότημα—οι πολιτικοί φίλοι του τον άφησαν και στη σύνθεση η κυβέρνησή του μοιάζει σαν καράβι σε τρικυμισμένη θάλασσα πού κάθε τόσο πετάει στη θάλασσα τους επιβάτες του — αυτό ίσα-ίσα δείχνει πόσο άστοχη υπερτίμηση των δυνάμεων της δικτατορίας αυτής κρύβει ο χαραχτηρισμός της σαν φασισμού.
8. Ο ιδιαίτερα οδυνηρός αντίχτυπος της οικονομικής κρίσης και οι οξείες κοινωνικές της συνέπειες στη χώρα ως τα 1935-1936 και η πολιτική αναρχία που επακολούθησε έναν πολύ παρατεταμένον εμφύλιο πόλεμο μεταξύ των δυο μεγάλων αστικών παρατάξεων, έκανε κάτι παραπάνω από ένα προπαγανδιστικό επιχείρημα εκείνο που ο Βενιζέλος έλεγε μετά το κίνημα του 1935, ότι η παλινόρθωση θα οδηγούσε σε μια βασιλική διχτατορία κάτω από τις δεδομένες συνθήκες. Ο ίδιος άλλωστε εξέφραζε τις τάσεις της ελληνικής κεφαλαιοκρατίας όταν πολύ πρωτύτερα έθετε το ζήτημα της πιο συγκεντρωμένης και ισχυρής εκτελεστικής εξουσίας με περιορισμό του κοινοβουλίου. Αλλά στις πραγματικές αυτές τάσεις της κυρίαρχης τάξης ο Μεταξάς ζήτησε να δώσει μια μορφή απροσάρμοστη στις συνθήκες, τις κοινωνικές, πολιτικές, οικονομικές της χώρας, μορφή που είναι απλώς μια κακή μίμηση με αστείες πολλές φορές εκδηλώσεις και χαραχτηριστικες αντιφατικότητες. Η φασιστική προπαγάνδα του γι’ αυτό μένει απλή φιλολογία στο μεγαλύτερο μέρος. Το οικονομικό ευαγγέλιο της «αυτάρκειας» βρίσκεται σε τόσο κατάφωρη αντίθεση με τον οικονομικό και τεχνικό οπλισμό μιας μικρής οικονομίας υποτελούς στο εξωτερικό, ώστε όχι μόνο είναι άπραγματοποίητη, αλλά και παρουσιάζει το ακατανόητο για μια ολοκληρωτική χώρα φαινόμενο, ο Φύρερ να ευαγγελίζεται με τους λόγους του τον παράδεισο της οικονομικής αυτάρκειας, ενώ οι οικονομικοί εκπρόσωποι του καθεστώτος (Δροσόπουλος, Τσουδερός κλπ) να αποδείχνουνε στις επίσημες εκθέσεις την ανοησία μιας τέτοιας πολιτικής για την Ελλάδα.
9. Την αδυναμία της Διχτατορίας να οργανώσει νέες μαζικές βάσεις για ένα «νέο κράτος» μας φτάνει να τη δούμε στην ιστορία του «συντεχνιακού κράτους» που προανήγγειλε πριν δυόμιση χρόνια ο Μεταξάς. Από τότε η υπόθεση αυτή λησμονήθηκε και η λογοκρισία πήρε διαταγή να μη την ξαναθυμίσει ποτέ. Ακούσαμε να υποστηρίζεται σοβαρά εξ’ αφορμής των λαϊκών συγκεντρώσεων που γίνονται με την αστυνομία, με την απειλή των απολύσεων και με τους περίεργους της Κυριακής, ότι η Δικτατορία «αρχίζει να επηρεάζει και εργάτες» με την εργατική της νομοθεσία. Ίσως και αγρότες με την αγροτική της νομοθεσία. Είναι αλήθεια ότι καταβάλανε μεγάλη προσπάθεια, το δεύτερο ιδίως χρόνο, να φτιάξουνε, κατά μίμηση των φασιστικών, «εθνικά» μαζικά σωματεία εργατών. Και μεγάλη προπαγάνδα οργανώθηκε γύρω από τις συλλογικές συμβάσεις και το κατώτατο όριο ημερομισθίου. Αλλά τα μέτρα αυτά ούτε κατάλληλα είτανε να κερδίσουν υπέρ της Διχτατορίας εργάτες, ούτε κερδίσανε και γι’ αυτό η προσπάθεια εγκαταλείφτηκε περνώντας στη ρουτίνα ενός «Υφυπουργείου Εργασίας» με θεσιθήρες μερικούς παλιούς εργατοκάπηλους. Το επίπεδο ζωής και η αγοραστική δύναμη του ημερομίσθιου έπεσαν αναμφισβήτητα. Σε πολλούς κλάδους τα μέτρα φέρανε τεχνητή ανεργία με τη δυνατότητα αυθαίρετων απολύσεων. Ελάχιστα,, ιδίως υπαλληλικά, τμήματα (τραπεζιτικοί λ.χ.) πήρανε κάτι παραπάνω. Οι κοινωνικές ασφαλίσεις, ενώ καθιέρωσαν μια μόνιμη φορολογία πάνω στον εργατικό και υπαλληλικό μισθό, ισχύουνε μόνο για το εργατικό ατύχημα — κατάχτηση άπα το 1914 — μόνο που έπαψαν να το αποζημιώνουν ολάκαιρο οι εργοδότες. Η ασφάλιση της ασθένειας που άρχισε σε δυό-τρία κέντρα είναι σχεδόν ένας εμπαιγμός στην πράξη, ώστε κάθε άλλο παρά μπορεί να κερδίσει οπαδούς της Διχτατορίας μέσα στην εργατική τάξη που η ζωή της γενικά χειροτέρεψε. Τα σωματεία που διοικούνται από τους υπαλλήλους και πράχτορες του Υφυπουργείου (της Ασφάλειας, τον πρώτο χρόνο της Διχτατορίας) δεν έχουνε καμιά μαζική ζωή, μόλο που σε μερικούς κλάδους και σε μερικά κέντρα κατά καιρούς ένας αριθμός εργάτες, μπροστά στην έλλειψη κάθε οργανωμένου μέσου αμύνης κατά της εργοδοτικής επίθεσης, πήγανε σε συνελεύσεις σωματείων όχι για να ζητωκραυγάσουνε τη Διχτατορία αλλά για να ζητήσουν εφαρμογή των φιλεργατικών υποσχέσεων. Σε τέτοιες περιπτώσεις είχαμε κινήσεις εργατικές που τις φοβήθηκε πραγματικά το Υφυπουργείο Εργασίας και «παρέπεμψε την υπόθεση» στα άλλο Υφυπουργείο (Ασφαλείας), όπως συνέβηκε στην Αθήνα, Πειραιά, Σαλονίκη. Κανένα τμήμα της εργατικής τάξης δεν υπάρχει που να μη μισεί τη Διχτατορία. Το κυριότερο της κατόρθωμα, η δημιουργία ενός ισχυρού διχτύου αστυνομικών πραχτόρων στα μεγάλα προλεταριακά κέντρα, η απογύμνωση από στελέχη εργατικά, η πικρή απογοήτευση από το μοναδικό εργατικό κόμμα, το ΚΚΕ, η έλλειψη μίας νέας ταξικής ηγεσίας, ενός νέου Κ.Κ., και ο αντίχτυπος των ήττων στην Ευρώπη, όχι η «εργατική πολιτική» του Μεταξά — είναι οι λόγοι της συνεχιζόμενης παθητικότητας μέσα στην εργατική μας τάξη. Αλλά μια οποιαδήποτε ρωγμή στο οικοδόμημα της Διχτατορίας, μια οποιασδήποτε λογής κρίσιμη κατάσταση στον οικονομικό, πολιτικό-στρατιωτικό τομέα, θα μπορούσε να δώσει την ευκαιρία να εκδηλώσει ενεργά τη συσσωρευμένη μοριακή αντίσταση που τώρα αδρανεί σα βουβή αγανάχτηση.
10. Η χειροτέρεψη της οικονομικής θέσης στα εργαζόμενα στρώματα του αγροτικού πληθυσμού είναι μεγαλύτερη, ιδίως στην Πελοπόννησο, παρ’ όλες τις δύο πρώτες καλές εσοδείες. Το χρεοστάσιο της Διχτατορίας, ενώ δεν έδωσε τίποτε περισσότερο απ’ ότι είχανε δώσει τα παλιά αγροτικά χρεοστάσια και θα ‘δινε οπωσδήποτε η παράταση τους κάτω από την πίεση του φόβου αγροτικών εξεγέρσεων, ασφάλισε νομοθετικά το μεγαλύτερο τοκογλύφο, την Τράπεζα, και έστησε παγίδες στους φτωχούς οφειλέτες για όφελος των ιδιωτών τοκογλύφων, ενώ ταυτόχρονα χειροτέρεψε τις πιστωτικές δυνατότητες στην ύπαιθρο. Κατά της κτηνοτροφίας πάρθηκαν μέτρα εξοντωτικά. Ανακούφιση άξια λόγου σε κανένα τμήμα του αγροτικού πληθυσμού δε δόθηκε. Αστυνομικές τρομοκρατίες στα χωριά εντείνουν περισσότερο την αγανάχτηση, πράγμα που φαίνεται από τη συνεχιζόμενη ως τα σήμερα αθρόα διάλυση κοινοτικών συμβουλίων, όχι μόνο των εκλεγμένων παλιά, αλλά και των διορισμένων από τη Διχτατορία. Η διχτατορική κυβέρνηση δεν κέρδισε ούτε τους χωρικούς με το μέρος της, μόλο που αυτοί είναι η παθητική εφεδρεία των βοναπαρτιστικών καθεστώτων.
Η σωβινιστική λύσσα της Διχτατορίας εκδηλώνεται, ιδίως από τον τελευταίο χρόνο των τρελλών πολεμικών εξοπλισμών, με την εξαπόλυση ενός κύματος τρομοκρατικών διώξεων κατά των εθνικών μειονοτήτων, και ιδιαίτερα της μακεδονικής, που η ζωή της γίνεται τώρα αφόρητη και η αγανάχτησή της ογκώνεται. Ένα τμήμα του πληθυσμού της χώρας πάνω από 10%, οι τρομοκρατούμενες εθνικές μειονότητες βλέπουνε στη διχτατορική κυβέρνηση την πιο μισητή ενσάρκωση του καθεστώτος της εθνικής τους καταπίεσης.
11. Επειδή ακριβώς το έδαφος, οικονομικά, κοινωνικά, πολιτικά, δε σηκώνει τις φασιστικές απομιμήσεις του στρατηγού Μεταξά, γι’ αυτό όλο το «ολοκληρωτικό» ευαγγέλιο, που ακούραστα ευαγγελίζεται τρία χρόνια τώρα, δε βρίσκει απήχηση όπως βρήκε αλλού, αλλά γίνεται δεχτά με μειδιάματα ή με σκεπτικισμό από την αστική και μικροαστική διανόηση. Κανένας σοβαρός διανοούμενος, επιστήμονας, της αστικής τάξης δεν καταχτήθηκε από τη Διχτατορία, που κυβέρνησε ως τώρα δίχως δικό της επιτελείο ή με δανεικές υπηρεσίες και με ένα-δύο υπαλλήλους της Εθνικής Τράπεζας σαν βοηθούς και παρατηρητές του χρηματιστικού κεφαλαίου μέσα στο υπουργείο. Τόσον η ευγνωμοσύνη της ελληνικής κεφαλαιοκρατίας στο Μεταξά που διάλυσε τις εργατικές οργανώσεις κι άφησε παντοδύναμο τον εργοδότη στην επιχείρηση με τη βοήθεια του χωροφύλακα και του χαφιέ, όσο κ’ η ανοχή της και υποστήριξη της ακόμα σ’ όλα τα μέτρα πού ασφαλίσανε το μεγάλωμα των κερδών της—λ. χ. συνέχιση και ένταση μιας σκανδαλώδους δασμολογικής προστασίας—είναι δίχως άλλο πολύ μικρότερες από τη δυσπιστία της στην τυχοδιωχτική και σπάταλη οικονομική πολιτική του και, σήμερα προπαντός, στην εξωτερική του πολιτική και στην ικανότητά του να τη βγάλει από μια εξαιρετικά κρίσιμη και επικίνδυνη διεθνή θέση.
12. Ο Μεταξάς έκανε επιτέλους και το μεγάλο πείραμα: να δημιουργήσει τις δικές του πολιτικοστρατιωτικές μαζικές οργανώσεις πάλης. Έκανε την πρώτη κρούση στην Αθήνα το Μάρτη του 1938 εξοπλίζοντας ομάδες φαλαγγιτών. Το πείραμα απότυχε οικτρά εμπρός στην αντίσταση των φαντάρων, πού τους ξυλοκοπήσανε και απειλήσανε τα γραφεία τους, και των αξιωματικών. Από τότε η Ε.Ο.Ν. [Εθνική Οργάνωση Νεολαίας Σημ. Π.Β] περιορίστηκε σε μια κίνηση εθνικιστική, μορφωτική, εορταστική και αθλητική της νεολαίας, σχολικής και πανεπιστημιακής ιδίως, με τη βοήθεια του μηχανισμού του Υπουργείου Παιδείας και των σχολείων. Η εθνικιστική προπαγάνδα, που διεξάγεται μέσα σ’ αυτούς τους σχηματισμούς, είναι αξιοπαρατήρητη και ο Μεταξάς, μετά την αποτυχία των άλλων του προσπαθειών σ’ αυτό το πεδίο, ικανοποιείται με την ελπίδα να θεμελιώσει μαζικά το «νέο κράτος» του μετά μια 10ετία, όταν η Ε.Ο.Ν., που διαπαιδαγωγεί τώρα, θα έχει ανδρωθεί ! Αν όμως εδώ δεν υπάρχει ο κίνδυνος να δημιουργήσει ο Μεταξάς μετά μια 10ετία το «φασιστικό» του κράτος, ωστόσο την Ε.Ο.Ν, πρέπει οι κομμουνιστές να την αντικρύσουνε σαν ένα πραγματικό κίνδυνο, που, αν δεν καταπολεμηθεί σωστά και δραστήρια, θα μπορούσε κάτω από ευνοϊκές συνθήκες να προμηθεύσει αύριο στους εργοδότες υλικό για την κατάπνιξη του εργατικού κινήματος πολύ χειρότερο ίσως από τα παλιά Ε.Ε.Ε. [Εθνική Ένωση Ελλάδας].
13. Οι πολιτικές βάσεις της Διχτατορίας, τα μηχανικό της στήριγμα, οι αυλικοί αξιωματικοί, έχουν αλληλεγγύη με το Βασιλιά, φοβούνται τον κλονισμό του θρόνου του που θά ’τανε κίνδυνος και για την ίδια την ξεχωριστή κάστα τους. Αλλά ειναι πολλές οι περιπτώσεις που φανερώσανε πολύ χαραχτηριστικά την εχθρότητά τους στο στρατηγό Μεταξά. Η εναντίωσή τους αυτή είναι πολύ παλιά, συνεχίστηκε κατά τη διχτατορική τριετία και εντάθηκε τώρα με τις αγωνιώδεις ανησυχίες και του σώματος των αξιωματικών για την εξωτερική θέση της χώρας (οργάνωση σειράς συνωμοτικών κινήσεων και αποτυχημένων πραξικοπημάτων, προσέγγιση μερίδων βασιλικών και δημοκρατικών και αποτάχτων αξιωματικών).
Έτσι η διχτατορία της 4ης Αυγούστου στην Ελλάδα παρουσιάζεται και στο οικονομικό και κοινωνικό έδαφος όπου κυβερνάει, και στη μηχανική ακόμα βάση όπου στηρίζεται, πολύ πιο αδύνατη και ασταθής από όσο φαίνεται, ίσως η πιο αδύνατη από όλες τις βαλκανικές διχτατορίες. Κι αυτό μόλο που έκλεισε τα τρία της χρόνια. Είναι γνωστό ότι σ’ άλλες βαλκανικές χώρες ή βοναπαρτιστική Διχτατορία μετράει περισσότερες από μία τριετίες (ο ανιψιός Βοναπάρτης μετά το πραξικόπημα του 1850 χρειάστηκε 20 χρόνια για να πέσει).
14. Ο σ. Τρότσκι διαπίστωσε, καθώς ξέρουμε, πολλές ομοιότητες ανάμεσα στη βοναπαρτιστική απολυταρχία του Στάλιν και στη φασιστική διχτατορία, μόλο το βασικά διαφορετικό τους χαραχτήρα. Ο ίδιος, είπε ότι ο φασισμός μετά την κατάληψη της εξουσίας γίνεται μια σύγχρονη μορφή βοναπαρτισμοϋ που στηρίζεται στον αστυνομικογραφειοκρατικό μηχανισμό του κράτους και παρουσιάζεται σαν υπέρτατος διαιτητής των αντίπαλων ταξικών δυνάμεων. Στην Ελλάδα δεν έχομε ένα φασισμό που κατέλαβε την εξουσία, αλλά έχομε μια αυλική μηχανορραφία που ανέβασε στην κυβέρνηση ένα ραδιούργο, στερημένο από κάθε πολιτική δύναμη, αφού οι δύο μεγάλες αστικές πολιτικές παρατάξεις ισορροπούσανε στο κοινοβούλιο ανίκανες να δώσουνε κυβέρνηση συνταγματική και η εργατική τάξη, προδομένη από το κόμμα της, είταν ανίκανη να αντισταθεί. Αν ο Μεταξάς παρουσίασε τον εαυτό του σαν σωτήρα της χώρας από μια επικείμενη τότε κοινωνική επανάσταση—όπως αυτό έγινε με το φασισμό στη Γερμανία, Ιταλία — αυτό είταν ένα ψέμα για να σκεπάσει το πραξικόπημά της η Αυλή. Όταν όμως ακούμε ηγέτες της Κ.Δ.Ε.Ε. να λένε το ίδιο που λέει ο Μεταξάς, ότι δηλαδή στα 1936 είχαμε στην Ελλάδα μια επαναστατική κατάσταση, τότε πρέπει να πούμε ότι οι σύντροφοι αυτοί είναι καταπληχτικά υπερβολικοί και δεν μας δίνουν έτσι καθόλου δείγματα ρεαλιστικού πνεύματος. Τα γεγονότα της Θεσσαλονίκης (Μάης 1936) και η προηγούμενη και κατοπινή ζύμωση δείξανε μόνο ότι, αν το ΚΚΕ δεν πρόδινε τις εξεγερμένες μάζες στους βοηθούς του Μεταξά Φιλελεύθερους (Ζάννα, Μαυροκορδάτο) η εργατική τάξη μπορούσε να κερδίσει τότε μια μεγάλη νίκη, να στερεώσει και μεγαλώσει τις καταχτημένες θέσεις της και να δημιουργήσει καλλίτερες συνθήκες για τους τελικούς της αγώνες. Προπαντός μπορούσε τότε ασφαλώς να τσακίσει τα σχέδια για την επιβολή της διχτατορίας. Αυτό είναι το έγκλημα του σταλινισμού στην Ελλάδα, το πιο μεγάλο ως τον καιρό του ερχόμενου πολέμου: τη διχτατορία της 4ης Αυγούστου την έκανε δυνατή η προδοσία του ΚΚΕ. Δεν υπήρχαν ακόμη στην Ελλάδα το 1936 αντικειμενικές και υποκειμενικές συνθήκες για την κατάληψη της εξουσίας από το προλεταριάτο και δεν είναι σωστό υπεύθυνα στελέχη του Κόμματός μας να τολμούνε με τόση ελαφρότητα την αντίθετη διαπίστωση, όπως ακούσαμε μια νύχτα στη Βάρκιζα μπροστά σ’ ένα Γάλλο σύντροφο.
15. Είναι λοιπόν η σημερινή διχτατορία στην Ελλάδα μια βασιλική διχτατορία, μια σύγχρονη μορφή βοναπαρτισμού, που παρουσιάζεται σαν «εθνικός», ανώτερος ισορροπητής αντιπάλω